नेपाल अहिले एउटा रोचक मोडमा उभिएको छ। जेन्जी भनेर चिनिने नयाँ पुस्ताको असन्तोष क्षणिक सडक आन्दोलन थियो कि संरचनात्मक परिवर्तनको संकेत-यो प्रश्न धेरैले गरिरहेका छन् ।
पहिलो कुरा स्पष्ट गर्नुपर्छ-संरचनात्मक परिवर्तन भनेको के हो ? सरकार फेरिनु संरचनात्मक परिवर्तन होइन। मन्त्री फेरिनु पनि होइन। संरचनात्मक परिवर्तन भनेको सत्ता कसरी बाँडिन्छ, निर्णय कसरी हुन्छ, अर्थतन्त्र कसको पक्षमा काम गर्छ, र राज्य नागरिकप्रति कति उत्तरदायी हुन्छ-यी आधारभूत कुरा बदलिनु हो।
जेन्जी असन्तोषको जड यहीँ छ। उनीहरू पुराना दलको भाषणसँग होइन, प्रणालीको परिणामसँग असन्तुष्ट छन्। रोजगारी छैन, पारदर्शिता छैन, अवसर सीमित छ, र राजनीति अझै सीमित नेतृत्व–घेराभित्र घुमिरहेको छ। यदि यो असन्तोष निरन्तर र संगठित चेतनामा रूपान्तरित भयो भने संरचनात्मक दबाब अवश्य बढ्छ। तर यदि यो क्षणिक आवेगमा सीमित भयो भने परिवर्तन सतहीमै रोकिन सक्छ।
के यस्तो परिवर्तन आवश्यक थियो वा छ ? धेरै संकेतहरूले भन्छन्-हो, आवश्यक छ। किनकि कुनै पनि व्यवस्था तबसम्म टिक्दैन, जबसम्म नयाँ पुस्ताले त्यसमा आफ्नो भविष्य देख्दैन। अहिलेको युवापुस्ता राज्यसँग भावनात्मक रूपमा जोडिएको देखिँदैन। अहिले उनीहरूको पहिलो विकल्प देशभित्र अवसर खोज्नु होइन, विदेश जानु हो। यो आफैंमा संरचनात्मक असन्तुलनको संकेत हो।
तर परिवर्तन केवल विद्रोहले हुँदैन। परिवर्तन संस्थागत मार्गबाटै स्थायी बन्छ। सडकले प्रश्न उठाउँछ, तर जवाफ चुनाव, नीति र संस्थागत सुधारले दिनुपर्छ। त्यसैले २०८२ को चुनाव महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
अब प्रश्न : मानिसहरूले के सोचुन ?
पहिलो, व्यक्ति होइन, दृष्टि हेर्नुहोस्। उम्मेदवारको बोली होइन, कार्यक्रम पढ्नुहोस्। पाँच वर्षमा के गर्ने स्पष्ट योजना छ कि छैन ?
दोस्रो, भावनात्मक प्रतिक्रियाभन्दा दीर्घकालीन सोच राख्नुहोस्। रिसले मतदान गर्दा सन्तोष क्षणिक हुन्छ, तर परिणाम पाँच वर्ष टिक्छ ?
तेस्रो, नयाँ अनुहार मात्र होइन, नयाँ व्यवहार खोज्नुहोस्। पुरानै शैलीमा नयाँ नारा ल्याउनु संरचनात्मक परिवर्तन होइन।
चौथो, सहभागिता अनिवार्य ठान्नुहोस्। सबै उस्तै हुन भनेर मतदान नगर्नु असन्तोषको समाधान होइन। त्यो त संरचनालाई अझै कमजोर बनाउने उपाय हो। लोकतन्त्रमा निराश नागरिकभन्दा सक्रिय आलोचक नागरिक उपयोगी हुन्छ ।
२०८२ को चुनावलाई सत्ता बदल्ने अवसरको रूपमा मात्रै होइन, राजनीतिक संस्कृतिलाई सुधार्ने अवसरको रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। यदि मतदाताले पारदर्शिता, नीति–केन्द्रित बहस, युवा सहभागिता र स्थानीय उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिए भने परिवर्तन सम्भव छ। जेन्जी विद्रोहको अर्थ पुराना संरचना भत्काउनु मात्र होइन, नयाँ संरचना निर्माणको माग हो। त्यसैले प्रश्न के परिवर्तन हुन्छ ?भन्दा पनि ,हामी परिवर्तनका लागि कति जिम्मेवार हुन्छौं ? भन्ने हो । नेपालको राजनीति अहिले संक्रमणमा छ। संक्रमण खतरनाक पनि हुन सक्छ, अवसर पनि। २०८२ को चुनावले त्यो दिशा तय गर्नेछ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ ।
संक्रमण भनेको के हो ? नेपाल अहिले केबाट के तिर सर्दैछ ?
१. पुरानो दल–केन्द्रित राजनीतिबाट नागरिक–केन्द्रित दबाबतर्फ:
पहिले राजनीति केही सीमित दल र नेतृत्व वरिपरि घुम्थ्यो। निर्णय शीर्ष तहमा हुन्थ्यो, जनता चुनावमा मात्र सक्रिय हुन्थे। अहिले सामाजिक सञ्जाल, स्वतन्त्र अभियन्ता, नागरिक अभियान र युवा आवाजले दलहरूलाई निरन्तर प्रश्न गरिरहेका छन्। सत्ता अब एकतर्फी बोल्ने स्थितिमा छैन। यो दल–केन्द्रित संरचनाबाट नागरिक–दबाबमुखी संरचनातर्फको संक्रमण हो।
२. विचारधारात्मक नाराबाट परिणाम–केन्द्रित अपेक्षातर्फ:
पहिले समाजवाद, राष्ट्रवाद,विकास ,जस्ता नाराले जनतालाई आकर्षित गर्थे। अहिले मतदाता सोध्छ—रोजगारी कति सिर्जना भयो ? शिक्षा र स्वास्थ्यमा के सुधार भयो ? भ्रष्टाचार घट्यो कि बढ्यो ? यो नारा–प्रधान राजनीतिबाट कार्य–प्रधान मूल्याङ्कनतर्फको सर्ने प्रक्रिया हो।
३. केन्द्रीय शक्तिबाट संघीय–स्थानीय चेतनातर्फ:
संविधानले संघीयता ल्यायो, तर व्यवहारमा अझै धेरै शक्ति केन्द्रमै छ। अहिले प्रदेश र स्थानीय तहले अधिकार र स्रोतको प्रश्न उठाइरहेका छन्। काठमाडौं–केन्द्रित सोचमाथि चुनौती बढ्दैछ। यो कडा केन्द्रीयताबाट बहु–केन्द्रीय संरचनातर्फको संक्रमण हो।
४. स्थायी पार्टी पहिचानबाट तरल मतदाता व्यवहारतर्फ :
पहिले परिवार, जाति वा परम्पराले पार्टी रोजिन्थ्यो। अहिले युवा पुस्ता स्थायी रूपमा कुनै दलसँग बाँधिन चाहँदैन। उनीहरू मुद्दा हेरेर समर्थन दिन्छन्, असन्तुष्ट भए तुरुन्त टाढा हुन्छन्। यो स्थिर मताधारबाट तरल, आलोचनात्मक मतदातातर्फको परिवर्तन हो।
५. राजनीतिक आशावादबाट संशयपूर्ण यथार्थतर्फ:
२००७, २०४६, २०६२/६३ - हरेक आन्दोलनपछि ठूलो आशा जन्मिएको थियो। अहिलेको पुस्ता आन्दोलनपछि पनि संरचना नफेरिएको अनुभवबाट गुज्रिएको छ। त्यसैले उनीहरू बढी संशयवादी छन्। यो भावनात्मक आशाबाट विश्लेषणात्मक संशयतर्फको संक्रमण हो। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—यो संक्रमण अझ अधुरो छ। नेपाल पूर्ण रूपमा नयाँ संरचनामा पुगेको छैन, तर पुरानो संरचनामा पनि सहज छैन। यही बीचको अवस्थालाई संक्रमण भनिएको हो।
अब प्रश्न हुन्छ—यो कहाँ पुग्छ ?
यदि नागरिक दबाब संस्थागत सुधारमा बदलियो भने संक्रमण उत्तरदायी लोकतन्त्रतर्फ जान सक्छ। यदि असन्तोष निराशा र पलायनमा सीमित भयो भने संक्रमण अस्थिरता र अविश्वासतर्फ पनि जान सक्छ।अर्थात् नेपाल अहिले पुरानो शैलीको सत्ता–राजनीतिबाट उत्तरदायित्व र परिणाम खोज्ने नागरिक–राजनीतितर्फ सर्दैछ। तर अन्तिम गन्तव्य अझै निश्चित छैन।अब निर्णय नेताले होइन, मतदाताले पनि गर्ने समय आएको छ।
(लेखक राजेन्द्र थाप राजनीतिज्ञ व्यत्ति हुन्)
